Legenda Yakumo-goto


zobacz album z koncertami na yakumo-goto


1. Nakayama Kotonushi i pierwsze Yakumo - goto

   Yakumo - goto, to mierzące ok. 108 cm długości i 13 cm szerokości, dwustrunowe koto (grupa instrumentów strunowych, szarpanych). Prostokątny korpus wykonany jest z drewna paulowni, japońskiego cedru lub z dębu. Struny z mocno skręconego jedwabiu, trzydzieści jeden progów z masy perłowej, oznaczonych znakami japońskiego alfabetu katakana. Liczba 31 powiązaną jest z waka, tradycyjną japońską formą poetycką, składającą się z 31 sylab. Waka, zwana też tanka, liczy ponad dwa tysiące lat, nie podlega akcentowaniu, ani nie zawiera rymów. Struktura takiego "białego wiersza" obejmuje pięć fraz (linijek), a każda linijka odpowiednio 5+7+5+7+7 sylab, co daje w sumie 31 sylab, tj. od 12 do 20 słów.

   Zgodnie z badaniami przeprowadzonymi przez Profesora Hideki Kubota z Yakumo - goto Reminiscence Society (Japonia), pierwszy tego typu instrument został skonstruowany przez Kotonushi Nakayama (ur. 15.05.1803r. i zm. 18.09.1881) we wsi Tenma w dzisiejszej prefekturze Ehime. W pewnym okresie swojego życia Kotonushi schronił się w świątyni Izumo Taisha, aby modlić się o uleczenie choroby oczu. Natchniony, w czasie głębokiej medytacji, Kotonushi rozciągnął dwie struny wzdłuż gałęzi bambusa, tworząc prototyp Yakumo - goto. Powszechnie sądzi się, że pierwszy utwór na Yakumo - goto został skomponowany przez K. Nakayama do słów poematu waka,autorstwa samego boga Susanoo uwiecznionego w japońskim, pochodzącym z 712 roku, zbiorze dawnych podań i mitów Kojiki.

A oto słowa tego poematu:

    Yakumo tatsu
    Izumo yaegaki
    tsumakomi ni
    yaegaki tsukuru
    sono yaegaki o

co w dowolnym tłumaczeniu brzmi:
    Wiele chmur otacza jezioro Izumo
    i ja tak otoczę swoją żonę, aby ją chronić

   W tym kontekście yakumo znaczy osiem chmur, co sądząc po ich liczbie, można również interpretować jako "zachmurzony". Nakayama skomponował pierwsze dźwięki na dwustrunowe koto, nucąc słowa tego wiersza, i dlatego tradycyjnie przyjmuje się, że od niego wywodzi się nazwa: Yakumo - goto.

   Kształt instrumentu zbliżony jest do kształtu ogórka morskiego (sea-cucumber), których to bezkręgwców, szczególnie dużo żyje w morzu w pobliżu Izumo (obecnie prefektura Shimano) i stanowi odniesienie do shintoistycznego kultu Smoka - Węża (Dragon - Snake). Współcześnie Yakumo - goto jest używane podczas ceremonii w chramach shinto, starożytnej japońskiej religii politeistycznej, i jako takie składa się na nieodłączną część rytuału . W tym samym sakralnym kontekście może być wykorzystywane tylko przy wtórze innych instrumentów tego samego typu (czyli innych Yakumo- goto). Co ciekawe, gdy Yakumo, pojawia się np. w teatrze kukiełkowym bunraku, zwie się wówczas nigenkin.

   Repertuar na Yakumo - goto obejmuje utwory muzyczne (instrumentalne), a także utwory wokalne, z własnym akompaniamentem. W książce: Yakumo- Goto Kimpu, Kotonushi Nakayama zapisał tekst 72 utworów instrumentalnych oraz 139 pieśni imayo. Nie towarzyszyła im jednak transkrypcja nutowa, dlatego też większość utworów muzycznych zaginęła, a nowe nie powstają. Utwory na Yakumo - goto charakteryzuje z reguły patos i mistrzostwo wykonania.

2. Mit Yakumo - goto.

   Legenda o Yakumo - goto sięga czasów starożytnych. Zacznijmy więc od "początku", czyli pierwszych demiurgów, Izanami i Izanagi, którzy według japońskiej mitologii, stworzyli Wyspy Japońskie. Po nieszczęśliwej śmierci żony, Izanami (umarła w męczarniach, wydawszy na świat boga ognia) i powrocie z Krainy Zmarłych, straciwszy nadzieję na jej "odzyskanie", Izanagi dokonał koniecznych ablucji w rzece. Podczas przemywania lewego oka powstała bogini słońca Amaterasu Omikami, kiedy umył prawe oko, zrodzony został bóg księżyca Tsukiyomi-no-mikoto. Kiedy zaś polał wodą nos, pojawił się bóg wiatru i morza Susanoo-no-mikoto. Oto krótka historia poczęcia najważniejszych trzech niebiańskich bóstw japońskiego panteonu shinto.

   Zachowanie boga Susanoo od początku cechowała gwałtowność i kłótliwość, a jego grubiaństwo (wrzucenie zwłok konia obdartego ze skóry przez otwór w dachu do pomieszczenia dworskiego, gdzie przebywała jego siostra Amaterasu wraz z dwórkami) spowodowało, że bogini słońca ukryła się w jaskini i na ziemi zapanowała ciemność. Wyszła, zwabiona ciekawością dopiero wówczas, gdy bogini Amenouzume-no-mikoto zatańczyła rubaszny taniec, a zebrani bogowie wybuchnęli śmiechem. Susanoo został ukarany za ten postępek i wszystkie inne, wygnany z Wysokiej Równiny Niebios i zesłany do Izumo, gdzie został bohaterem. Spoił bowiem sake i następnie zabił wielkiego ośmiogłowego i ośmioogoniastego smoka Yamato-no-orochi. W ten sposób uratował i pojął za żonę dziewczynę o imieniu Kushinada, która miała zostać przez potwora pożarta. Wtedy też Susanoo wybudował zamek w Suga i napisał, cytowany wyżej, poemat, będący kanwą pierwszego utworu na Yakumo - goto. Ze związku z Kushinadą urodził się syn, ziemski bóg, Onamuchi-no-kami (później po uzyskaniu statusu boga niebiańskiego otrzymał imię Okuninushi). Po wybudowaniu pałacu, Susanoo powierzył nad nimi opiekę teściom, a sam wycofał się do Świata Cieni.

   I tu zaczyna się historia Yakumo - goto. Okuninushi, w tej wersji mitu, potomek Susanoo w szóstym pokoleniu, zakochał się w Suseri, córce Susanoo, ale dostojny bóg niebiański nie zgadzał się na małżeństwo. Wtedy to pomysłowy Okuninushi zakradł się do pomieszczenia, w którym odpoczywał niedoszły teść i przywiązał mu włosy do filara, porwał dziewczynę, nie zapomniał też ukraść trzech cennych przedmiotów, należących do boga: miecza, łuku ze strzałami i instrumentu koto. W trakcie ucieczki, koto musnęło drzewo i nagle samo zaczęło grać, obudziwszy Susanoo. Ten, gdy tylko wyrwał się z więzów, rzucił się w pogoń. Jednak dopędziwszy parę, zamiast ją ukarać, zgodził się na ślub. Tak mu zaimponowała determinacja i spryt Okuninushi, że oddał mu córkę wraz ze skarbami.

   Miecz i strzała zostały podarowane Onamuchi, by mądrze rządził światem, a Yakumo - goto, by jego dźwięki harmonizowały ziemian z otaczającym wszechświatem. Okuninushi z powodzeniem wykorzystał trzy boskie atrybuty, a jego zasługi dla Izumo (rozwój rolnictwa, rozpowszechnianie leków i łaźni jako formy odpoczynku) są powszechnie znane.

   Podług Kojiki, Yakumo - goto, przemawiające głosem bogów, jest inne niż jakiekolwiek koto. Dzieje się tak dlatego, że koto, zwane Ame-no-Norigoto (Niebiańskie koto), to święty skarb przekazany przez jedno z trzech głównych bóstw niebiańskich shintoistycznego panteonu - Susanoo swojemu synowi (potomkowi) Onamuchi razem z mieczem oraz łukiem i strzałami.

   Imię Okuninushi ściśle związane jest ze świątynią Izumo - Taisha. Otóż, bogini Amaterasu zwróciła się do Okuninushi z prośbą o pokojowe przekazanie, należącej do niego ziemi jej prawnukowi Ninigi-no-mikoto.Okuninushi zgodził się, a wielka bogini słońca doceniła jego gest i oddanie, i w dowód wdzięczności wybudowała mu pałac w miejscu, gdzie dziś znajduje się świątynia Izumo. Nota bene, chram ten jest uważany za najstarszy w Japonii, i drugi po Ise, pod względem religijnego znaczenia. Japończycy wierzą, że co roku między 11 i 17 października zbierają się tu bóstwa w liczbie 8 milionów(!!), by omawiać wydarzenia polityczne w kraju.

   Wracając do kontaktów Amaterasu i Okuninushi, to cesja ziemi na rzecz Ninigi-no-mikito, umożliwiła zstąpienie na ziemię (za jego pośrednictwem )ducha wielkiej bogini, a poprzez swojego prawnuka - i dalej do linii cesarskiej, przydała cesarzowi Japonii boski status. Pierwszym cesarzem, z czego ogromnie dumni są Japończycy, został praprawnuk Amaterasu, Jimmu.

3. Mit boga Smoka - Węża (Dragon - Snake)

   Jak już wspomniano, większość muzyki na Yakumo - goto napisano do "białego wiersza" waka, czczącego i wychwalającego bogów. Podstawową przyczyną ,dlaczego Yakumo ma niebiański status jest fakt, że tu bardziej niż wirtuozeria i renoma wykonawcy, liczy się głęboka duchowość oraz "połączenie" z kosmosem poprzez wszechogarniające współodczuwanie. Innymi słowy, gra na Yakumo - goto to modlitwa do japońskich bóstw, a sam instrument to "świątynia dźwięku", pośrednicząca między człowiekiem i bogami. A Yakumo przenosi głosy bogów, toteż jego symboliczne znacznie przerasta znaczenie Yakumo - goto jako instrumentu muzycznego.

   Niejapońskim czytelnikom bardzo trudno zrozumieć myśl, że Yakumo - goto reprezentuje zarówno Niebiańskie Koto, jak o boga Smoka - Węża.

   Tu parę słów na temat odnośnego mitu. W okręgu Izumo powszechnie wierzy się, że liczne w lokalnych wodach węże (ogórki morskie) są symbolem boga Smoka - Węża, przybywającego z morza, aby opiekować się ludźmi. Wzburzone w tych rejonach morze, w październiku wyrzuca na brzeg szczególnie dużo takich stworzeń. Ich ciała pokrywa rodzaj skórzanego worka w kształcie przypominającym, jak twierdzą niektórzy, kalenicę w szczycie dachu świątyni Izumo - Taisha. Mieszkańcy regionu wierzą, że te stworzenia to "boscy posłańcy". Zbierają je więc w czasie festiwalu kamiarizuki (10 - 17 października), a następnie ofiarują świątyni Izumo jako wotywne dary. Po odpowiednim "spreparowaniu" świątynia zwraca je wyznawcom, by mogły stać się przedmiotem Kultu Smoka - Węża, boga morza.

   Smok - Wąż jako lokalne bóstwo natury, kojarzone jest z widzialną formą morskiego ogórka, przynoszącego szczęście i dostatek materialny, a w dawnych czasach prawdopodobnie i ratunek od głodu pod postacią owego "ogórka".

4. Duch Yakumo - goto.

   Yakumo - goto reprezentuje jednocześnie bóstwo Smoka - Węża, a także Niebiańskie Koto; to ich jednoczesne fizyczne objawienie. Yakumo - goto zostało "uświęcone" przez K. Nakayama, i jego następców, ponieważ za ich pośrednictwem, w jednym symbolu - instrumencie - utrwalono religijną moc symboli sił natury.

   W co wierzą Japończycy? Mitologicznie bogowie korespondują z przyrodą, której potęga przejawia się w wielu formach, takich jak: ludzie, zwierzęta i ptaki. Te formy otrzymują boskie imiona, często odmienne w różnych regionach kraju. Góry, kamienie, skały i węże to także symbole świętych sił natury. Japończycy mają zwyczaj postrzegania przyrody jako błogosławiącej, życiodajnej, szczególnie, gdy patrzą na góry lub morze. Istnieją też przypadki deifikacji wybitnych ludzi. Na przykład Michizane Sugawara, naukowiec i polityk (845-903) jest uznawany za boga nauki, a generał Maresuke Nogi (1849 - 1912), który zasłużył się dla kraju w czasie wojny rosyjsko - japońskiej 1904-1905 - za boga wojny.

   Japońskie wierzenia nie opierają się na monoteizmie. Japończycy czują świętość otaczającej natury, a doświadczenie boskich uczuć poprzez jej dźwięki (powiew wiatru w liściach na wierzchołkach drzew, fale bijące o brzeg morza, opadające płatki kwiatu wiśni), sprawia, że łatwiej odnajdują swoją drogę w ziemskim życiu. Stają się przy tym bardziej spokojni, łagodni, jak powierzchnia wody. Utrzymując wyciszony umysł, współtworzą harmonię w świecie, we wszystkich żywych istotach, a nawet ...zmarłych przodkach.

   Budując zgodne z wszechświatem relacje, Japończycy starają się pozostać spokojni i otwarci i w tym stanie przekroczyć granicę życia i śmierci. Niepomni na własny ból i smutek, wtapiają się w kosmos, czując, że w ludzkich, codziennych zmaganiach zmierzamy donikąd, że stajemy się jednością z otaczającym światem.

   Dotknięcie świętości poprzez kontakt z naturą sprawia, ze mieszkaniec Nipponu wchodzi w kontakt z boskością, w kontakt z pustką. W takim stanie ducha Japończycy stworzyli, unikalne formy artystyczne: teatr Noh, ceremonię herbaty, czy sztukę kaligrafii. Proces twórczy rozpoczyna się tu jeszcze przed spektaklem. Artysta zanim zacznie czynić widoczne dla audytorium wizualne gesty, pogrąża się w medytacji i skupieniu. Gubiąc swoje "ja", osiągając poziom pustki, zanurza się w świat święty, całkowicie jednocząc się z absolutem. Dopiero wówczas "produkuje" przedstawienie, w czasie którego następuje oczyszczenie przez sztukę. Wielokrotne przeżywanie takich stanów "bezjaźniowości" pozwala dostrzec piękno świata, w którym żyjemy, a także daje siłę do stawiania czoła codziennym trudnościom.

   Koncert na Yakumo - goto, słuchanie jego dźwięków to duchowy stan pustki, porzucenia (choć na chwilę) swojego "ja" i zjednoczenia z boską mocą natury. I w tym sensie, Yakumo - goto poddało się deifikacji na równi z japońskimi bóstwami.

5. Budowa instrumentu i zasady gry.

   Yakumo-goto, to instrument strunowy szarpany, będący rodzajem cytry. Dźwięk uzyskiwany jest na nim za pomocą plektronu. Instrument ten, wyposażony jest w dwie struny, natomiast inne koto, instrumenty o charakterze świeckim, mogą ich mieć trzynaście (typowe koto), cztery, a nawet tylko jedną strunę.Pierwotnie wykonywano je z bambusa, ale obecnie używa się zwykle drzewa paulowni, wysezonowanego przez okres czterech do pięciu lat.

   Pudło rezonansowe instrumentu składa się z mocno wypukłej płyty rezonansowej, zamkniętej płytą dolną, wykonaną z płaskiej deski z drzewa paulowni. Płyta rezonansowa podzielona jest trzema rowkami, nawiązującymi do drzewa bambusa. W ten sposób wyróżniono wyraźnie dwie i pół oktawy, będące skalą instrumentu. Znajduje się na niej 31 inkrustowanych macicą perłową ,progów tsubo. Dwie twarde, jedwabne struny rozciągnięte są między dwoma podstawkami po obu krańcach instrumentu, i naciągnięte na papierowe roleczki umieszczone pod płytą rezonansową (po przewleczeniu przez otwory w płycie) a z drugiej strony - na dwa wydatne kołki, służące do strojenia. Strojenie odbywa się w odwrotnych kierunkach: biała struna strojona jest zgodnie z ruchem wskazówek zegara, a niebieska przeciwnie. Gdy instrument znajduje się w "stanie spoczynku", struny należy nieco zwolnić.

   Ciekawostką tego instrumentu jest zastosowanie poduszeczki ochronnej, umieszczonej w miejscu, odpowiadającym pozycji szarpania strun. Ma ona zapobiegać zarysowaniu płyty przez kościany plektron. Zarówno owa poduszeczka, jak również niektóre zdobienia Yakumo-goto wykonane są z wklejanego w drewno barwnego jedwabiu. Dodatkową formę dekoracji stanowi czarna laka. Płyta spodnia posiada dwa otwory rezonansowe wycięte w kształcie księżyca w pełni i księżyca w nowiu. Dopełnieniem dekoracji korpusu instrumentu są fantazyjne sznurki z frędzlami, przeplatane koralami z kości, w kształcie kul i rurek. Kolejny istotny element to podstawa instrumentu. Stojak składa się z trzech części : dwóch nóżek połączonych trawersem i blokowanym kołeczkami. Szeroki trawers zdobioną motywy siewek (gatunek ptaków), lecących nad symboliczną taflą wody.

   Do gry na Yakumo-goto używa się tenkan, cylinder z rogu, nakładany na środkowy palec lewej ręki, płynnie ślizgający się między poszczególnymi progami podczas muzykowania. Na palec wskazujący prawej ręki nakłada się tsume, czyli plektron. Palec wskazujący z plektronem asekurowany jest kciukiem - bo jak wspomniano - struny są twarde i plektron łatwo spadłby z palca. Ręka pozostaje w pozycji zgiętej w łokciu. Podstawowa technika gry to hikine, tzn. szarpnięcie struny w kierunku do dołu, mocne i zdecydowane. Istnieją także inne możliwości wydobycia dźwięku, a także zróżnicowanie na grę na obu strunach jednocześnie, oraz na pojedynczych. Wiele możliwości daje tenkan, pozwalający na niezwykłą "plastyczność" dźwięku.

   Grający na Yakumo-goto przyjmuje pozycję w siadzie klęcznym (seiza ),nieco na prawo od środka instrumentu.Wkładając tenkan i tsume na odpowiednie palce, czyni ukłon przed publicznością, zważając, by plecy były proste. Po zakończeniu występu kolejność jest odwrotna.

   Ze względu na sakralny charakter instrumentu należy przestrzegać następujących zasad:

    1) Nie wolno dokonywać zmian w jego budowie lub wyglądzie.
    2) Nie należy stawiać go bezpośrednio na ziemi i zawsze używać stojaka. Członkowie Yakumo - goto Reminiscence Society w zachodnich wnętrzach kładą na podłodze kawałek czerwonego materiału (filc).
    3) Nie wolno grać na Yakumo - goto podczas imprez, połączonych z piciem alkoholu, ani w akompaniamencie instrumentów innych niż Yakumo- goto.
    4) Wykonawcy powinni dokonać wcześniejszej ablucji, czyli oczyszczenia ciała i duszy, powinni być odpowiednio ubrani, najlepiej w ceremonialne szaty japońskie.

   W dzisiejszych czasach Yakumo - goto wykorzystuje się do gry jedynie w kilku świątyniach sekt shintoistycznych Omoto - kyo i Konko - kyo. Koncertowanie na Yakumo - goto poza festiwalami (uroczystościami religijnymi) jest ściśle zabronione, toteż niewiele osób w ogóle wie o tym instrumencie. Prawdopodobnie na świecie jest tylko kilkanaście sztuk w "obiegu pozaświątynnym". Sekty religijne w Japonii są przeciwne przekazaniu instrumentów ludziom świeckim. Grupa Profesora Kuboty - ma odmienne zdanie - chcąc udostępnić przesłanie harmonii jak najszerszym, kręgom ludzkości. I właśnie dlatego otrzymaliśmy nasz egzemplarz, za co bardzo dziękujemy.

Jolanta Młodawska



Aktualności | Legenda | H.Kubota | Imprezy | Galeria | O nas | Dni Japońskie | Biblioteka | Partnerzy | Kontakt